Dr Nebojša Vučinić, profesor Pravnog fakulteta u Podgorici, akademik DANU

iz Govora na promociji knjige: Kratka istorija Crnogorske pravoslavne crkve, autora Novaka Adžića

... U sadržinskom ali i metodološko-epistemiološkom smislu problem odnosa države i crkve je jedan od najsloženijih, ali i najizazovnijih u društvenim naukama uopšte. On nalaže dubinsko poznavanje širokog dijapazona društvenih nauka, od istorije i sociologije preko prava i politikologije, do filozofije, religije i teologije, veoma suptilan analitički pristup, ali i vanrednu sposobnost multidisciplinarne sinteze u zaključivanju, kao i veliku hrabrost i odlučnost autora da istraje u istraživanju.

Naučna utemeljenja obrada ove problematike nalaže adekvatno kompariranje i odmjeravanje, odnosno prosuđivanje i vrijednovanje različitih aspekata i činilaca ispoljavanja ovog fenomena u konkretnim istorijskim i političkim okolnostima, što se postiže pomenutom multidisciplinarnom sintezom. Neuvažavanje ovih zahtjeva, odnosno svođenje istraživanja samo na pojedine aspekte odnosa države i crkve, na primjer samo na istorijske, ili dogmatsko-kanonske, ili pravne, neminovno rezultira improvizacijama, naučno neutemeljenim i površinskim zaključcima, koji onda u zavisnosti od subjektivnih opredeljenja autora mogu proizvesti različite dnevno-političke posljedice, posebno s obzirom na izuzetnu političku determinantnost ove problematike.

Takođe se mora voditi računa o činjenici da različiti aspekti odnosa države i crkve imaju različit uticaj i značaj u različitim epohama i konkretnim istorijskim i političkim okolnostima. Tako na primjer, kanonsko-dogmatski aspekt ne može imati isti značaj u srednjem i XXI vijeku, niti je naučno utemeljeno i opravdano suđenje ovog problema isključivo na ovaj aspekt u savremenim okolnostima.

Autokefalna CPC je uz državu i naciju treći, nedjeljivi i neodvojivi dio Crnogorskog ontološko-političkog i društvenog entiteta i identiteta, dio koji se nalazi u dijalektičkoj korelaciji sa druga dva, državom i nacijom, dio bez koga ne mogu postojati druga dva ni organsko jedinstvo odnosno cjelina Crnogorskog entiteta i identiteta. Razvoj CPC je sastavni i neodvojivi dio razvoja Crnogorske države i Crnogorske nacije te se samo u tom kontekstu može naučno posmatrati i analizirati. U ovom kontekstu, Adžić multidisciplinarnim pristupom izvodi nekoliko veoma validnih i teško oborivih zaključaka koji u suštini opredjeljuju stvarni položaj i ulog CPC, kroz istoriju do današnjih dana, ali i u potpunosti legitimišu zahtjeve za njenu obnovu i reafirmaciju.

Organizaciono, odnosno kanonsko-dogmatsko ustrojstvo svih pravoslavnih crkava na prostorima nekadašnje južnoslovenske države, u periodu od početka otomanskih osvajanja do stvaranja prve južnoslovenske države 1918. godine, o većoj ili manjoj mjeri zavisilo je od političkog odnosa državno-pravnog statusa teritorije u pitanju. Ovo posebno važi za podlovćensku Crnu Goru, kako prije ukidanja Pećke patrijaršije, tako posebno nakon njenog ukidanja, kada organizacija pravoslavne crkve i biva i de jure izuzeta iz nadležnosti i jurisdikcije bilo koje druge patrijaršije.

U pravnom smislu, nakon raspada feudalizma, odnos države i crkve reguliše se sa dvije grupe pravnih pravila: kanonsko-dogmatskim pravom, koje se odnosi na unutrašnju organizaciju crkve i elestijastičkim pravom, koje reguliše odnos svjetovne, političke vlasti kao nosioca suvereniteta i duhovne vlasti koju predstavlja crkva. U tom smislu jasno je izražena tendencija prioriteta i suprematije državne vlasti kao vrhovne nad crkvom, čak i u pojedinim kanonsko-dogmatskim pitanjima. Osnovno praktično-političko i filozofsko-teološko pitanje, đe je locirana superma potestas-vrhovna vlast, u crkvi ili državi koje je bilo aktuelno kroz čitav srednji vijek, ustanovljenjem koncepta suvereniteta najprije i korist apsolutnog vladara, a kasnije u korist narodnog predstavništva, posebno nakon novovjekovnih buržoaskih revolucija, riješeno je u korist države i svjetovne vlasti.

U tom smislu, kako i Adžić zaključuje podlovćenska Crna Gora nije nikakav izuzetak iako je teokratska država, jer i prije ukidanja Pećke patrijaršije, mitropolita kao vjerskog i državnog poglavara bira politički organ Opštecrnogorski i brdski zbor, što znači da njegovom hirotonisanju, odnosno uvođenju u crkvenog poglavara predhodi politička odluka, koja suštinski opredjeljuje njegov legitimitet. I u kanonskom i u eklestijastičkom smislu, sve do 1918. odnosno nasilnog, nelegitimnog i nelegalnog ukidanja Crnogorske države, CPC je bila samostalna i nezavisna, podređena jedino suverenoj vlasti Crnogorske države, odnosno njenih vladara.

Ukidanje autokefalne CPC 1918. i stvaranje nove autokefalne SPC, 1920. odnosno 1922. godine, takođe je rezultat primarno političkih odluka i činilaca vezanih za stvaranje zajedničke južnoslovenske države ali i ostvarenje nacional-šovinističkih ciljeva velikosrpske elite u pogledu uspostavljanja njene apsolutne i neograničene vlasti nad svim južnoslovenskim narodima. U postojećem organizaciono-institucionalnom vidu, kao autokefalna patrijaršija, stricto jure SPC postoji od 1922. godine, kada je u tom smislu dobila odgovarajuću ispravu-tomos od strane Carigradske patrijaršije.

U savremenim uslovima, vaspostavljanje CPC je sastavni i neodvojivi dio vaspostavljanja i reafirmacije Crnogorske države, jer je dobro poznato da je pravoslavna crkva konstitutivni element države i nacije. Sa druge strane danas ovo pitanje dobija dodatni legitimitet i podršku, pravo na slobodno ispovjedanje vjere je jedno od najprirodnijih i najsubjektivnijih građanskih prava imperativno pravnog-jus kogens, skoro apsolutnog karaktera, predviđeno svim modernim instrumentima o ljudskim pravima, posebno Međunarodnim paktom o građanskim i političkim pravima i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.

Pokušaj da se građanima Crne Gore pravoslavne vjeroispovijesti negira ovo pravo pozivanjem na srednjevjekovne kanone i dogme ne znači samo kršenje koncepta vladavine prava i tekovina novovjekovnih revolucija već prije svega znači vraćanje u tmine i tmuše srednjeg vijeka i političku teoriju tla i krvi.

Podgorica, 17. maj 2000. godine.

Narodna biblioteka "Radosav Ljumović"

Copyright ^© 2000. Crnogorska pravoslavna crkva. Sva prava zaštićena.
Sa blagoslovom Njegovog Visokopreosvještenstva Arhiepiskopa Cetinjskog i Mitropolita Crnogorskog Mihaila
Kontakt adresa: webmaster@moc-cpc.org
Copyright ^© 2000. Montenegrin Orthodox Church. All rights reserved.
With blessing of His Beatitude Mihailo, Archbishop of Cetinje and Montenegrin Metropolitan.